Legal procedure for birth date change on documents
कल्पना करा: तुमचा मुलगा उच्च शिक्षणासाठी विदेशातील नामांकित विद्यापीठात अर्ज करत आहे. सर्व काही व्यवस्थित आहे—उत्तम गुण, चमकदार शिफारसपत्रे. पण अर्ज भरताना अचानक लक्षात येते की शाळेच्या दाखल्यावरील (School Leaving Certificate) त्याची जन्मतारीख आणि आधारकार्डवरील जन्मतारीख यात फरक आहे. एका कागदपत्रावर ’15 जून 2005′ तर दुसऱ्यावर ‘5 जून 2005’ आहे. हा छोटासा फरक मोठा अडथळा बनून उभा राहतो आणि अर्ज प्रक्रिया थांबते.
तुमच्या किंवा तुमच्या पाल्याच्या शैक्षणिक आणि सरकारी कागदपत्रांवरील नाव किंवा जन्मतारखेत झालेली अशी एक छोटीशी चूक भविष्यात पासपोर्ट मिळवण्यापासून, सरकारी नोकरीसाठी अर्ज करण्यापर्यंत किंवा मालमत्ता खरेदी करण्यापर्यंत कुठेही मोठा कायदेशीर अडथळा निर्माण करू शकते. शाळेचा दाखला (SLC) हा एक महत्त्वाचा कायदेशीर आधार असतो, आणि त्यात झालेली चूक दुरुस्त करणे आवश्यक आहे.
नावातील एक चूक आयुष्यभर त्रासदायक ठरू शकते—पण योग्य प्रक्रिया माहित असल्यास सर्व काही दुरुस्त करता येते!
📝 शालेय रेकॉर्डमध्ये चुका का होतात?
शाळेचा दाखला, आधारकार्ड किंवा इतर कागदपत्रांमध्ये नाव/जन्मतारीख चुकण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून भविष्यात तुम्ही सावध राहू शकता:
- नोंदणीच्या वेळी झालेल्या चुका: बऱ्याचदा विद्यार्थी शाळेत पहिल्यांदा दाखल होताना, घाईगडबडीत पालक तोंडी किंवा जुन्या कागदपत्रांच्या आधारे माहिती देतात, ज्यामुळे मूळ नोंदीतच चूक होते.
- स्पेलिंग एरर्स (Clerical Mistakes): शाळेतील लिपिक (Clerk) माहितीची नोंद करताना घाईत नावाचे स्पेलिंग चुकवतात किंवा जन्मतारीख चुकीची टाकतात.
- पालकांकडून दिलेली चुकीची माहिती: काही वेळा पालक अनवधानाने, विशेषतः जन्मतारखेच्या बाबतीत, जन्म प्रमाणपत्रापेक्षा (Birth Certificate) वेगळी माहिती देतात.
- जन्म प्रमाणपत्र विसंगती (Birth Certificate Mismatch): मुलाचे जन्म प्रमाणपत्र (Birth Certificate) आणि शाळेचा दाखला (SLC) यांमधील माहिती जुळत नसल्यास समस्या निर्माण होते.
🏫 शाळेतून प्रस्ताव कसा पाठवतात? (SSC/HSC बोर्डासाठी)
शाळेचा दाखला किंवा इतर शालेय नोंदीतील चूक दुरुस्त करण्यासाठी पहिली पायरी शाळेतूनच सुरू होते.
- अर्ज आणि फॉर्म: तुम्हाला शाळेच्या मुख्याध्यापकांकडे (Principal) नाव, जन्मतारीख बदलण्यासाठी अधिकृत अर्ज करावा लागतो. यासाठी अनेक शिक्षण मंडळांचे (SSC/HSC Board) विशिष्ट फॉर्म्स उपलब्ध असतात.
- कागदपत्रांची तपासणी: शाळेचे अधिकारी (Headmaster/Supervisor) तुमच्या अर्जाची सत्यता आणि तुमच्या मूळ जन्म प्रमाणपत्राची (Birth Certificate) पडताळणी करतात.
- प्रस्ताव पाठवणे: शाळा तुमच्या अर्जासोबत आवश्यक कागदपत्रे आणि तपासणी अहवाल जिल्ह्याच्या किंवा विभागीय शिक्षण मंडळाकडे (Board Office) नाव, जन्मतारीख दुरुस्तीचा प्रस्ताव म्हणून पाठवते.
- शिक्षण उपसंचालकांची भूमिका (Deputy Director of Education): काही गंभीर प्रकरणांमध्ये, प्रस्ताव शिक्षण उपसंचालकांकडेही (Deputy Director of Education) पाठवला जातो.
📄 बदलासाठी आवश्यक कागदपत्रे (यादी आणि स्पष्टीकरण)
शाळेचा दाखला आणि इतर नोंदीतील नाव, जन्मतारीख चुकल्यास दुरुस्तीसाठी खालील कागदपत्रे अत्यंत आवश्यक आहेत:
| क्र. | कागदपत्र | का आवश्यक? |
| १ | मूळ शैक्षणिक प्रमाणपत्रे | चुकीची नोंद कुठे आहे हे दर्शवण्यासाठी (उदा. 9वी/10वी मार्कशीट). |
| २ | जन्म प्रमाणपत्र (Birth Certificate) | जन्मतारखेचा अंतिम आणि कायदेशीर पुरावा. |
| ३ | प्रतिज्ञापत्र (Affidavit) | तुमच्या बाजूने चूक झाली नाही आणि नवीन माहिती खरी आहे हे नोटरीसमोर शपथ घेऊन सांगण्यासाठी. |
| ४ | वर्तमानपत्रातील जाहिरात | नाव बदलल्यास, दोन प्रमुख वृत्तपत्रांमध्ये (स्थानिक आणि राष्ट्रीय) जाहिरात देणे कायदेशीर बंधनकारक आहे. |
| ५ | राजपत्र अधिसूचना (Gazette Notification) | नाव बदलल्यास, केंद्र/राज्य सरकारकडून अधिकृतपणे नाव बदलल्याची नोंद करण्यासाठी. |
| ६ | अपडेटेड आधारकार्ड / सरकारी ID | नवीन नाव/जन्मतारीख असलेले ओळखीचे अधिकृत सरकारी पुरावे. |
| ७ | शाळेचा अर्ज | शाळेने मंडळाकडे (Board) पाठवलेला अधिकृत दुरुस्ती अर्ज. |
| ८ | पासपोर्ट साईज फोटो | अर्ज आणि नवीन प्रमाणपत्रांसाठी. |
📍 कुठे व कसा अर्ज करायचा? (Timeline)
शाळेचा दाखला दुरुस्त करण्याची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे असते:
- शाळेत अर्ज: सर्वप्रथम सर्व कागदपत्रांसह तुमच्या शाळेत अर्ज करा.
- परीक्षा मंडळ (SSC/HSC Board): शाळा तुमचा अर्ज त्यांच्या विभागीय मंडळाकडे पाठवते.
- ऑनलाईन/ऑफलाईन पद्धत: अनेक शिक्षण मंडळांनी आता नाव/जन्मतारीख दुरुस्तीसाठी ऑनलाईन सुविधा सुरू केली आहे. फॉर्म भरून आवश्यक शुल्क भरावे लागते.
- टाइमलाइन: ही प्रक्रिया पूर्ण होण्यास साधारणपणे १ ते ३ महिने लागू शकतात. शाळेचा दाखला त्वरित दुरुस्त होत नाही; बोर्डाकडून पडताळणीसाठी वेळ लागतो.
🛑 बदल करण्याची मर्यादा (First to Tenth Standard Rule)
हा नियम शाळेचा दाखला (SLC) आणि SSC प्रमाणपत्र (10th Marksheet) यासाठी महत्त्वाचा आहे.
- 10वी पर्यंत दुरुस्ती: दहावीपर्यंत विद्यार्थ्याच्या नाव, जन्मतारीख चुकल्यास जन्म प्रमाणपत्राच्या आधारे दुरुस्ती करण्याची संधी मिळते.
- SSC Certificate Final: एकदा का विद्यार्थ्याला SSC बोर्डाचे प्रमाणपत्र (10वी मार्कशीट) मिळाले, की त्यातील नाव आणि जन्मतारीख ही अंतिम मानली जाते. यामध्ये बदल करणे अत्यंत कठीण होते आणि त्यासाठी वेगळी व कठोर कायदेशीर प्रक्रिया (गॅझेट) करावी लागते. SSC प्रमाणपत्र हा भविष्यातील सर्व शैक्षणिक नोंदींचा आधारस्तंभ ठरतो.
✅ दहावीनंतर नाव/जन्मतारखेतील बदलाची प्रक्रिया
दहावीच्या SSC प्रमाणपत्रावर नाव किंवा जन्मतारीख बदलणे शक्य असले तरी ते केवळ कायदेशीर मार्गाने होते.
- नोटरी प्रतिज्ञापत्र (Notary Affidavit): चुकीची माहिती आणि नवीन माहिती स्पष्ट करणारे प्रतिज्ञापत्र तयार करा.
- वर्तमानपत्र जाहिरात: स्थानिक आणि राष्ट्रीय अशा दोन वर्तमानपत्रांमध्ये जाहिरात प्रकाशित करा.
- राजपत्र (Gazette) प्रक्रिया: केंद्र सरकारच्या किंवा महाराष्ट्र सरकारच्या राजपत्र (Gazette) कार्यालयात अर्ज करा. नाव बदलण्याची ही सर्वात अधिकृत आणि कायदेशीर प्रक्रिया आहे.
- सरकारी ID अपडेट करा: राजपत्र मिळाल्यावर, आधारकार्ड, पॅनकार्ड, पासपोर्ट यांसारख्या सर्व सरकारी ओळखपत्रांवरील नाव, जन्मतारीख त्वरित अपडेट करून घ्या. शाळेचा दाखला किंवा SSC प्रमाणपत्रातील दुरुस्तीसाठी गॅझेटची प्रत वापरावी लागते.
🚫 खोडाखोड का करू नये?
कागदपत्रांवर केलेली खोडाखोड, ओव्हररायटिंग किंवा कोणतीही छेडछाड (Tampering) हा एक गंभीर कायदेशीर गुन्हा आहे.
- कायदेशीर परिणाम: शैक्षणिक किंवा सरकारी कागदपत्रांमध्ये खोडाखोड केल्यास भारतीय दंड संहिता (IPC) अंतर्गत फसवणूक (Cheating) आणि जाळेगिरी (Forgery) यांसारख्या कलमांखाली गुन्हा दाखल होऊ शकतो.
- भविष्यातील धोके: खोडलेले कागदपत्र पासपोर्ट, व्हिसा किंवा सरकारी नोकरीच्या पडताळणीमध्ये (Verification) त्वरित नामंजूर केले जाते. यामुळे तुमचे करिअर धोक्यात येऊ शकते. चुकीची माहिती आणि खोडाखोड टाळून नेहमी कायदेशीर प्रक्रिया वापरा.
📊 शैक्षणिक बोर्डाकडे दरवर्षी किती बदल होतात?
महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाकडे (SSC/HSC Board) दरवर्षी हजारो विद्यार्थ्यांचे शाळेचा दाखला आणि प्रमाणपत्रांवरील नाव/जन्मतारीख दुरुस्त करण्याचे अर्ज येतात.
- सामान्य कारणे: यात ९०% अर्ज हे नाव/वडिलांच्या नावातील स्पेलिंग एरर्स (Clerical errors) किंवा जुन्या कागदपत्रांमधील विसंगतीमुळे असतात.
आत्मविश्वास ठेवून प्रक्रिया पूर्ण करा!
शाळेचा दाखला, आधारकार्ड किंवा इतर कागदपत्रांवरील नाव, जन्मतारीख चुकल्यास घाबरून जाण्याची गरज नाही. ही एक कायदेशीर समस्या आहे आणि योग्य, कायदेशीर प्रक्रिया फॉलो केल्यास ती नक्कीच सुटते. थोडा वेळ आणि संयम ठेवून, वर नमूद केलेल्या सर्व कागदपत्रांसह अर्ज करा. लक्षात ठेवा, तुमच्या SSC प्रमाणपत्रावरील माहिती हीच तुमच्या आयुष्याची अधिकृत नोंद ठरते.